Yumurtalık kisti ve çikolata kisti

Kist türleri

• Fonksiyonel kistler: yumurtlamayla ilişkilidir ve genellikle kendiliğinden geçer.
• Dermoid kist (teratom): 20–40 yaş arasında sık görülür; yağ, saç gibi dokular içerebilir. Neredeyse her zaman iyi huyludur.
• Çikolata kisti (endometrioma): endometriozise bağlı, eski kan içeren kist.
• Polikistik over: çok sayıda küçük folikül; ameliyat gerektirmez.
• Diğer iyi huylu tümörler ve nadiren kanser.

Belirtiler ve tanı

Kistlerin çoğu belirti vermez. Belirti olduğunda genellikle kistin olduğu tarafta kasık ağrısı veya basınç hissi görülür. Kistin patlaması veya yumurtalığın kendi etrafında dönmesi (torsiyon) ani ve şiddetli ağrıya yol açabilir; bu durum acil değerlendirme gerektirir.

Tanı vajinal ultrasonla konur; gerekli durumlarda MR ile ek değerlendirme yapılır. Şüpheli görünümlü kistlerde ve menopoz sonrasında ultrasona ek olarak kanda tümör belirteçlerine bakılır. Tek bir belirteç yoktur; hangi testlerin isteneceği hastanın yaşına ve ultrasonda kistin hangi türe benzediğine göre seçilir:

• CA-125: En sık kullanılan belirteçtir; yumurtalığın yüzey (epitel) kaynaklı tümörlerinde yükselebilir. Ancak endometriozis ve çikolata kisti, miyom, adet dönemi, gebelik ve karın içi iltihaplar gibi iyi huylu durumlarda da yükselebildiği için, özellikle menopoz öncesinde tek başına tanı koydurmaz.
• HE4: CA-125 ile birlikte değerlendirildiğinde (ROMA indeksi), kitlenin iyi ya da kötü huylu olma olasılığını tahmin etmeye yardımcı olur.
• CEA ve CA 19-9: Müsinöz (yapışkan sıvı içeren) tümörlerde yükselebilir. CA 19-9 dermoid kistlerde de yüksek bulunabilir. CEA, kitlenin bağırsak gibi başka bir organdan kaynaklanıp kaynaklanmadığının değerlendirilmesinde de kullanılır.
• AFP, beta-hCG ve LDH: Özellikle çocuk, ergen ve genç kadınlarda görülen germ hücreli tümörlerde yükselebilir; bu yaş grubunda katı görünümlü kitlelerde değerlendirmeye eklenir.
• İnhibin ve AMH: Hormon üreten granüloza hücreli tümörlerin değerlendirilmesinde kullanılır.

Tümör belirteçleri tarama testi değildir; normal bir sonuç kanseri tamamen dışlamaz, yüksek bir sonuç da tek başına kanser anlamına gelmez. Sonuçlar mutlaka ultrason ve muayene bulgularıyla birlikte yorumlanır. Belirteçler ameliyat öncesinde yüksekse, tedavi sonrasında takipte de kullanılır.

Takip mi, ameliyat mı?

Menopoz öncesinde basit görünümlü kistler genellikle 6–8 hafta sonra ultrasonla yeniden değerlendirilir. Ameliyat şu durumlarda önerilir:

• Kalıcı ağrı veya torsiyon riski
• Büyük boyut ya da büyümeye devam eden kist
• Kanser şüphesi taşıyan ultrason görünümü veya risk faktörleri
• Belirti veren çikolata kistleri

Dermoid kistte hangi hastalara ameliyat gerekir?

Dermoid kistler fonksiyonel kistler gibi kendiliğinden kaybolmaz ve ilaçla küçülmez; zaman içinde yavaşça büyüyebilir. Ancak her dermoid kist hemen ameliyat gerektirmez. Ameliyat genellikle şu durumlarda önerilir:

• Ağrı, basınç hissi gibi şikâyetlere yol açan kistler
• Büyük ya da takipte büyüdüğü görülen kistler
• Yumurtalığın kendi etrafında dönmesi (torsiyon) riski: dermoid kistler torsiyonun en sık nedenleri arasındadır
• Ultrason veya MR görünümünün kesin olmadığı, başka bir tümörden ayırt edilemeyen kistler
• Gebelik planlayan kadınlarda, kistin gebelik sırasında sorun çıkarma olasılığı değerlendirildiğinde
• Menopoz sonrasında saptanan kistler: bu dönemde nadir de olsa kötü huylu değişim riski göz önünde bulundurulur

Küçük ve şikâyet vermeyen dermoid kistlerde, özellikle genç kadınlarda, düzenli aralıklarla ultrason takibi de uygun bir seçenektir. Ameliyat gerektiğinde amaç, kistin yırtılmadan çıkarılması ve sağlıklı yumurtalık dokusunun korunmasıdır; kist içeriğinin karın içine dağılmaması için özel bir torba kullanılır. Karar; kistin büyüklüğü, şikâyetler, yaş ve gebelik planı birlikte değerlendirilerek kişiye özel verilir.

Laparoskopik kist ameliyatı

İyi huylu görünen kistlerde ameliyat laparoskopik (kapalı) yöntemle yapılır. Amaç, kistin çıkarılması ve sağlıklı yumurtalık dokusunun korunmasıdır (kistektomi). Bu, özellikle çocuk istemi olan kadınlarda yumurta rezervinin korunması açısından önemlidir; bu nedenle küçük ve belirti vermeyen çikolata kistlerinde gereksiz ameliyattan kaçınılır.

Kanser şüphesi olan kistlerde kist patlatılmadan, gerekirse yumurtalıkla birlikte çıkarılır ve patolojik incelemeye gönderilir. Tek yumurtalığın alınması menopoza yol açmaz ve doğurganlığı sona erdirmez.